Typy jezior w polsce – czym się różnią?
Polska, z liczbą ponad 9000 jezior o powierzchni powyżej 1 ha, zajmuje jedno z czołowych miejsc w Europie pod względem jeziorności. Rozmieszczenie i charakter tych zbiorników są wynikiem nałożenia się procesów glacjalnych, geologicznych oraz współczesnych procesów antropogenicznych.
Jakie procesy geologiczne uformowały niecki polskich jezior?
Morfogeneza jezior w Polsce jest nierozerwalnie związana z działalnością lądolodu skandynawskiego. To sposób formowania niecki determinuje dzisiejszą głębokość, kształt i dynamikę wód każdego akwenu.
Jeziora rynnowe (subglacjalne)
Powstały w wyniku potężnej erozji wód płynących pod wysokim ciśnieniem hydrostatycznym pod lądolodem. Wody te żłobiły w podłożu głębokie kanały.
- Charakterystyka: Wąskie, bardzo długie, o stromych stokach i niewyrównanym dnie (liczne głęboczki rozdzielone progami).
- Przykłady: Jezioro Hańcza (najgłębsze w Polsce i na Niżu Europejskim – 108,5 m), Jeziorak (najdłuższe w Polsce – ok. 27 km), Jezioro Raduńskie.
Jeziora morenowe (moreny dennej)
Uformowały się w wyniku nierównomiernego osadzenia materiału skalnego (gliny, piasku) podczas transgresji i regresji lądolodu.
- Charakterystyka: Bardzo duża powierzchnia, mała głębokość średnia, skomplikowana linia brzegowa z licznymi półwyspami i wyspami.
- Przykłady: Jezioro Śniardwy (największe w Polsce – 113,8 km), Jezioro Mamry, Jezioro Niegocin.
Jeziora wytopiskowe (oczka)
Powstały przez wytopienie się brył „martwego lodu”, które zostały odcięte od głównego lądolodu i pogrzebane pod grubą warstwą osadów (np. piasków sandrowych).
- Charakterystyka: Małe, zazwyczaj koliste, o stosunkowo dużej głębokości w stosunku do powierzchni.
- Przykłady: Liczne małe jeziora na Pojezierzu Suwalskim i w Borach Tucholskich (często nazywane lokalnie „sucharami” lub „oczkami”).
Jeziora cyrkowe (karowe)
Spotykane wyłącznie w wysokich partiach gór (Tatry, Karkonosze). Powstały w misach wyżłobionych przez lokalne lodowce górskie.
- Charakterystyka: Bardzo głębokie, otoczone niemal pionowymi ścianami skalnymi, o bardzo niskiej zawartości osadów organicznych.
- Przykłady: Morskie Oko, Czarny Staw pod Rysami, Wielki Staw w Karkonoszach.
Jak głębokość zbiornika determinuje mieszanie się mas wody?
Z punktu widzenia fizyki, kluczowa jest miktometria, czyli sposób i częstotliwość mieszania się wód. Proces ten odpowiada za transport tlenu i substancji odżywczych.
Zjawisko stratyfikacji termicznej
W jeziorach głębokich latem wytwarza się pionowy układ warstw:
- Epilimnion: Warstwa powierzchniowa, nagrzana i dobrze natleniona.
- Metalimnion: Warstwa skoku termicznego (termoklina), gdzie temperatura gwałtownie spada wraz z głębokością.
- Hipolimnion: Warstwa przydenna o stałej temperaturze (ok. 4°C).
Klasyfikacja miktometryczna
- Jeziora dymiktyczne: Mieszają się dwa razy w roku (wiosną i jesienią). Jest to typowe dla większości głębokich jezior w Polsce.
- Jeziora polimiktyczne: Płytkie jeziora (morenowe, przybrzeżne), w których wiatr miesza wodę aż do dna niemal codziennie. Brak w nich trwałej termokliny.
- Jeziora meromiktyczne: Bardzo rzadkie przypadki (np. niektóre jeziora na Suwalszczyźnie), gdzie dolne warstwy wody nigdy nie mieszają się z górnymi z powodu silnego zasolenia lub osłonięcia od wiatru.
Co decyduje o bilansie biologicznym (trofii) jeziora?
Trofia to miara zasobności wód w biogeny (fosfor i azot), co przekłada się na produktywność biologiczną akwenu.
| Typ Troficzny | Charakterystyka wód | Przejrzystość | Przykłady w Polsce |
| Oligotroficzne | Ubogie w biogeny, wysokie natlenienie | Bardzo wysoka | Jezioro Powidzkie, Morskie Oko |
| Mezotroficzne | Umiarkowana żyzność, stan stabilny | Średnia | Jezioro Wigry, Jezioro Wdzydze |
| Eutroficzne | Bardzo żyzne, bogata flora i fauna | Niska (zakwity) | Jezioro Gopło, Jezioro Śniardwy |
| Dystroficzne | Kwaśne, bogate w kwasy humusowe | Niska (brunatna) | Jeziora „suchary” w Wigierskim PN |
Proces eutrofizacji: To naturalne „starzenie się” jeziora, które człowiek drastycznie przyspiesza poprzez spływy nawozów z pól (antropopresja). Doprowadza to do nadmiernego rozwoju glonów, deficytu tlenowego przy dnie i ostatecznie „śmierci” biologicznej zbiornika.
Gdzie w Polsce znajdziemy unikalne typy jezior?
Poza typowym krajobrazem polodowcowym, Polska posiada akweny o specyficznej genezie, wynikającej z budowy geologicznej podłoża.
Jeziora krasowe
Powstają na obszarach zbudowanych ze skał rozpuszczalnych (wapienie, gipsy). Woda wymywając podłoże, tworzy leje, które wypełniają się wodą.
- Lokalizacja: Polesie Lubelskie (Równina Łęczyńsko-Włodawska).
- Przykłady: Jezioro Piaseczno (najczystsze i najgłębsze na Polesiu), Uściwierz.
Jeziora przymorskie (limanowe)
Powstały poprzez odcięcie dawnych zatok morskich przez mierzeje piaszczyste usypane przez prądy przybrzeżne Bałtyku.
- Specyfika: Bardzo płytkie, ogromna powierzchnia, okresowy wlew słonej wody morskiej (tzw. cofka).
- Przykłady: Łebsko (trzecie co do wielkości w Polsce), Gardno, Jamno, Bukowo.
Jeziora deltowe
Wypełniają naturalne obniżenia w obrębie delt rzecznych. Są bardzo płytkie i szybko zarastają.
- Przykład: Jezioro Druzno (w delcie Wisły) – charakteryzuje się niezwykle bogatą awifauną.
Jak wygląda cykl życia jeziora (proces lądowacenia)?
Z punktu widzenia geografii fizycznej, jezioro jest formą krótkotrwałą. Od momentu powstania dąży do samolikwidacji poprzez:
- Akumulację osadów: Na dnie gromadzi się materia organiczna (gytia) i mineralna.
- Zarastanie: Roślinność przybrzeżna (szuwary) przesuwa się w stronę środka jeziora.
- Przekształcenie w torfowisko: Woda zostaje wyparta przez roślinność i osady.
- Ląd: Na miejscu dawnego jeziora powstaje las (najczęściej olsy).
Większość jezior w centralnej Polsce jest obecnie w końcowej fazie sukcesji (są bardzo płytkie i zarośnięte), podczas gdy jeziora północy są „młodsze” pod kątem geologicznym.
